Krediet:

over marshmallows, geld, crisis en emotionele intelligentie

In de beroemde marshmallow-experimenten* uit de zestiger jaren, werden vierjarigen 20 minuten alleen gelaten met een marshmallow. Er werd tegen ze gezegd dat ze nog meer marshmallows zouden krijgen als ze er vanaf bleven. Sommige kinderen lukte dat, andere niet: zij hadden zoveel trek in de marshmallow dat ze de kans om er meer te krijgen lieten schieten. Deze kinderen hadden te weinig beheersing van hun impulsen om meer waardevolle lange-termijn doelen te realiseren; een vermogen dat wordt gezien als een cruciaal kenmerk van emotionele intelligentie.
Volwassenen met grote invloed lijken dit vermogen eveneens vaak te missen. Politici en CEO’s ontwikkelen visies op basis van prachtige kernwaarden, maar eenmaal aan de slag laten ze zich toch vaak leiden door de dagelijkse urgenties. Banken leenden geld uit wat ze zelf niet hadden aan mensen die het ook niet hadden, omdat dat direct voordeel opleverde. Het realiseren van een lange-termijn-visie is kennelijk lastig voor iederéén.


De bankencrisis heeft ons eraan herinnerd dat we als samenleving zwaar op krediet leven. Niet alleen financieel, maar ook ecologisch: we leven een kwart boven het duurzaam gebruik van onze ecologische bronnen. Dat moet een keer fout gaan en dat gaat het ook: naast een economische crisis hebben we ook een energie-, voedsel-, klimaat- en milieu-crisis. Het streven naar directe behoeftebevrediging ten koste van duurzame resultaten zit helaas in de aard van het beestje. En bankiers en ministers zijn ook maar mensen. Mensen hebben, net als andere dieren, een onverwoestbare neiging zich te laten leiden door het lust–onlust-principe. We benaderen wat lust geeft – lekker eten, seks, liefde, geld, macht, whatever turns you on – en we vermijden wat onlust geeft. Deze neiging is in onze evolutie van overlevingswaarde geweest en is een niet weg te denken onderdeel van onze instincten-uitrusting. We zijn hard-wired om volgens dit principe te reageren.
We vinden het dan ook heel begrijpelijk als het mensen moeite kost van de chocola af te blijven (vet en zoet: allemaal goed nieuws vanuit onze instincten bekeken) of als ze in een impuls iets duurs en onnodigs kopen, als ze autorijden of onnodig stoken terwijl ze het milieu heus wel belangrijk vinden. Mensen gunnen zich soms een pretje, gemakje of snel resultaat, nou en? Je wilt toch wat plezier hebben, en anderen doen het ook, en met al dat gezeur is het leven niet leuk, en wat maakt dat ene ding van mij nou uit, en later maak ik het wel weer goed – en zo is er nog een hele trits rechtvaardigingen in omloop om dat ene cruciale principe te waarborgen: dat we ons lekker voelen.

Precies dezelfde menselijke neiging heeft er ook toe geleid dat mensen huizen kopen die ze niet kunnen betalen, omdat ze lekker willen wonen, en dat bankiers geld uitlenen aan die mensen, omdat ze lekker willen scoren. Gemak dient de mens, en we hebben als soort het talent ontwikkeld het onszelf een stuk gemakkelijker te maken dan onze voorvaderen. Met onze complexe financiële producten, onze technologie waarmee we op grote schaal kunnen vissen, regenwouden kappen, genetisch manipuleren en anderszins de natuur naar onze hand zetten, zijn we in staat om veel lust met weinig last binnen ieders bereik te brengen.
Onze morele ontwikkeling is helaas vergaand achtergebleven bij de technologische. We zijn van binnen nog altijd kleuters die handelen op basis van het motto ‘hebben is houden’; primitievelingen die de gevolgen van hun gedrag op langere termijn – die ons persoonlijk vaak niet eens meer raken – te complex en ongemakkelijk vinden om bij stil te staan. Werkelijke beschaving vraagt dat we de primitieveling overwinnen. Het lijken vaak alleen andere mensen die op te grote (economische of ecologische) voet leven door hun persoonlijk voordeel bovenaan te stellen. Maar we doen het allemaal.

* Mischel, W., Shoda, Y., & Rodriguez, M.L. (1989). Delay of gratification in children. Science, 244, 933-938.
Zie ook Hoe de irrationele mens en zijn planeet ten onder gaan:
Michael Wadleigh: Homo sapiens report: http://hsr.ssl.co.uk

* Deze column is verschenen in Intermediair, 2009, en staat tevens in Ego’s en andere ongemakken van Roos Vonk, Scriptum, najaar 2009.