Dwars:

waarom autonomie en aanpassing niet elkaars tegendeel zijn

Roos Vonk
Als ik onder druk word gezet om iets te doen, of als ik in een groep zit die een bepaalde kant op wil, dan wil ik meestal de andere kant op. Mensen vinden mij dan ook onafhankelijk en autonoom. Dat is fijn, maar ik twijfel eraan of dat nu wel autonomie is. Het is een wijdverbreid misverstand dat ‘doen wat je wilt’ tegengesteld is aan je aanpassen en rekening houden met anderen. Ik denk juist, dwars als ik ben, dat mensen van nature ook rekening wíllen houden met anderen. We willen ons verbonden voelen met anderen, de gevoelens van anderen ontzien, dingen doen die onze groep of onze relatie ten goede komen. Je aanpassen, een ander een plezier doen, je inzetten voor het collectieve belang: dat kunnen allemaal volstrekt autonome, vrije daden zijn. Maar het hóeft niet. Soms zijn mensen zozeer gericht op wat anderen willen, dat ze zichzelf helemaal vergeten. Dan gaan ze ‘denken voor de ander’ en raken zichzelf kwijt. Dat kan zo ver gaan dat mensen geen idee meer hebben wat ze zelf willen. Ze moeten dus weer leren luisteren naar die stem van binnen, die ergens heel diep nog zachtjes fluistert. Deze mensen mogen desnoods best een beetje recalcitrant zijn als ze daarop gaan oefenen. Dat is nodig om je eigen wil te ‘eiken’.

Aan de andere kant: mensen die dwars zijn om hun onafhankelijkheid te beschermen of te demonstreren hoe autonoom ze wel zijn, zijn net zo onvrij als degenen die zich voortdurend aanpassen. Als je precies het tegenovergestelde doet van wat anderen willen, ben je immers nog steeds reactief. Zegt de ander A, dan zeg jij B, maar als die ander B gaat zeggen, moet jij weer A zeggen. Dat kun je zelf wel ervaren als vrij en autonoom, maar ís het niet. Omgekeerd kan ook: mensen die zichzelf steeds opofferen zeggen vaak ‘Ik vind het juist fijn dit voor een ander te doen, dat wil ik zelf’. Dat kan waar zijn, maar het kan ook zijn dat ze zichzelf dat wijs maken omdat ze geen nee durven zeggen.

Het is verschrikkelijk moeilijk dit onderscheid helder te zien jezelf niet voor de gek te houden. Maar het helpt te bedenken dat de belangen van anderen vaak ook je eigen belangen zijn. Met de kont tegen de krib en de hakken in het zand kun je de sfeer in een groep of in een relatie verpesten, en daar heb je uiteindelijk zelf ook weer last van. Neem dat van mij aan, ik spreek uit ervaring…

* Deze column is verschenen in Psychologie Magazine, 2005